Türkiye'de "altın günü" olarak bildiğimiz topluluk tabanlı birikim sistemi, aslında dünya genelinde farklı isimlerle uygulanan evrensel bir finansal mekanizmadır. Akademik literatürde bu yapılar ROSCA (Rotating Savings and Credit Association — Döner Tasarruf ve Kredi Birliği) olarak adlandırılır.
ROSCA'nın Temel Mekanizması
ROSCA'nın işleyişi son derece basittir:
- Bir grup insan düzenli aralıklarla belirli bir miktarda para biriktirmeye karar verir.
- Her dönemde toplanan havuz, sırayla bir üyeye verilir.
- Döngü tamamlandığında herkes hem katkı yapmış hem de havuzdan yararlanmış olur.
Bu sistem, resmi bankacılık hizmetlerine erişimin sınırlı olduğu topluluklarda "halkın kendi bankacılığı" olarak işlev görür. Dünya Bankası verilerine göre, gelişmekte olan ülkelerde yetişkin nüfusun yaklaşık %40'ı ROSCA veya benzeri gayri resmi finansal yapılara katılmaktadır.
Dünya Genelinde ROSCA Örnekleri
🇫🇷 Tontine (Fransa / Batı Afrika)
Adını 17. yüzyıl İtalyan bankacı Lorenzo de Tonti'den alan tontine, Fransa ve Frankofon Afrika ülkelerinde yaygındır. Batı Afrika'da toplulukların ekonomik dayanışmasının temel taşıdır.
🇮🇳 Chit Fund (Hindistan)
Hindistan'da "chit fund" veya "kitty party" olarak bilinen sistem, hem kayıtlı şirketler hem de gayri resmi topluluklar tarafından işletilir. Bazı eyaletlerde Chit Fund Kanunu ile yasal düzenlemeye tabidir.
🇬🇭 Susu (Batı Afrika)
Gana ve çevre ülkelerde yaygın olan susu, genellikle bir "susu collector" (tahsildar) tarafından yönetilir. Tahsildar, her gün küçük miktarlar toplar ve ay sonunda üyelere dağıtır.
🇲🇽 Tandas / Cundinas (Latin Amerika)
Meksika'da "tandas", diğer Latin ülkelerinde "cundinas" veya "juntas" olarak bilinen ROSCA versiyonları, özellikle göçmen topluluklar arasında güçlü bir dayanışma aracıdır.
🇰🇷 Kye (Güney Kore)
Kore'de "kye" olarak bilinen döner birikim sistemi, özellikle küçük işletme sahipleri arasında yaygındır. İş sermayesi oluşturmak için kullanılır.
🇯🇵 Tanomoshi-ko (Japonya)
Japonya'da "tanomoshi-ko" veya "mujin" olarak bilinen yapılar, özellikle tarım toplulukları arasında yüzyıllardır kullanılmaktadır.
ROSCA'ların Ortak Özellikleri
- Güven tabanlı: Tüm ROSCA sistemleri sosyal güvene dayanır — resmi bir aracı kurum yoktur.
- Faizsiz: Herkes aynı miktarı öder ve alır — faiz veya komisyon yoktur.
- Sosyal fonksiyon: Ekonomik işlevin ötesinde sosyal bağ ve topluluk dayanışması sağlar.
- Disiplin aracı: Topluluk baskısı bireysel birikim disiplinini güçlendirir.
- Finansal kapsayıcılık: Bankacılık hizmetlerine erişimi sınırlı olan kesimler için alternatif finansal araçtır.
ROSCA'ların Dijital Dönüşümü
21. yüzyılda ROSCA'lar da dijital dönüşüm yaşıyor. Dünya genelinde çeşitli fintech girişimleri, geleneksel ROSCA mekanizmasını dijital platformlara taşıyor. Türkiye'de Günüm Var!, Hindistan'da MoneyClub, Meksika'da Vola Fintech gibi platformlar, bu evrensel geleneği modern teknoloji ile güçlendiriyor.
Dijital dönüşüm sayesinde ROSCA'lar coğrafi sınırları aşıyor, şeffaflık artıyor ve güven mekanizmaları güçleniyor. Ancak temel ilke değişmiyor: topluluk gücüyle, birlikte biriktirmek.